Dijital Dünyada Çocuk Hakları: BM’nin 25 No’lu Genel Yorumu Dünyayı Nasıl Etkiledi?

Mart 2026’da yayımlanan “Mapping the Global Impact of UNCRC General Comment No. 25 on Children’s Rights in the Digital Environment” başlıklı rapor, çocuk hakları ve dijital politika alanındaki en kapsamlı küresel değerlendirmelerden biri olarak öne çıkıyor. Rapor, çocuk hakları araştırmacısı Kim R. Sylwander tarafından hazırlandı. Çalışma; Digital Futures for Children, London School of Economics and Political Science (LSE) ve 5Rights Foundation iş birliğiyle yayımlandı.

Raporun odağında, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi’nin 2021 yılında kabul ettiği 25 No’lu Genel Yorum (General Comment No. 25) yer alıyor. Bu belge, çocuk haklarının dijital ortamda nasıl uygulanması gerektiğini açıklayan ilk kapsamlı uluslararası çerçeve olarak kabul ediliyor.

Rapora göre son beş yılda bu Genel Yorum, çocukların dijital dünyada yalnızca “korunması gereken bireyler” değil, aynı zamanda hak sahibi kişiler olarak görülmesini sağlayan önemli bir dönüşüm yarattı. Özellikle “safety-by-design” ve “privacy-by-design” gibi çocuk güvenliğini ve mahremiyetini ürün tasarımının merkezine yerleştiren yaklaşımların güçlenmesinde etkili oldu. Aynı zamanda teknoloji şirketlerinin sorumluluğu, yaşa uygun tasarım, veri koruma ve yapay zekâ yönetimi gibi alanlarda da küresel tartışmaları etkiledi.

Rapor, bu etkinin yalnızca teorik düzeyde kalmadığını gösteriyor. Birçok ülkede çocuk haklarına dayalı dijital düzenlemelerin doğrudan bu Genel Yorum’dan etkilendiği belirtiliyor. Özellikle Brezilya dikkat çekici örneklerden biri olarak öne çıkıyor. Ülkede kabul edilen yeni dijital çocuk yasalarında güvenlik odaklı tasarım, çocuk verilerinin korunması ve çocuk hakları etki değerlendirmeleri gibi ilkeler doğrudan yer aldı.

İrlanda’da veri koruma kurumunun çocuk odaklı veri işleme yaklaşımı ve çevrimiçi güvenlik düzenlemeleri de bu çerçeveye dayanıyor. Hollanda çocuk hakları etki değerlendirmelerini uygulamaya geçirirken, Endonezya’nın elektronik sistemlerde çocuk koruma düzenlemeleri de aynı ilkelerden etkilendi. Avustralya’nın eSafety Commissioner kurumu ise yaş doğrulama, mahremiyet ve çocuk katılımı konularında Genel Yorum’u açık şekilde referans alıyor.

Raporun önemli bulgularından biri de çocuk haklarının artık yalnızca “online güvenlik” meselesi olarak ele alınmaması gerektiği yönündeki yaklaşımın güçlenmesi. Çünkü Genel Yorum, çocukların dijital ortamda bilgiye erişim, ifade özgürlüğü, eğitim, oyun, kültürel yaşama katılım ve çevrimiçi katılım haklarını da vurguluyor.

Avrupa Birliği’nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA), Afrika Birliği’nin çocuk çevrimiçi güvenlik politikaları ve ASEAN’ın çocuk koruma rehberleri gibi bölgesel düzenlemelerde de bu yaklaşımın etkisi görülüyor. Özellikle “çocuğun üstün yararı”, “gelişen kapasite” ve “sistemik risklerin azaltılması” gibi kavramlar giderek daha fazla dijital politika belgelerinde yer almaya başladı.

Raporda dikkat çeken başlıklardan biri de yapay zekâ konusu. Özellikle 2026 yılında yayımlanan “Yapay Zekâ ve Çocuk Hakları Ortak Bildirisi”, Birleşmiş Milletler kurumlarının ve sivil toplum kuruluşlarının çocuk haklarını yapay zekâ tartışmalarının merkezine taşımaya başladığını gösteriyor.

Ancak rapor, ilerlemeye rağmen ciddi engellerin sürdüğünü de vurguluyor. Teknoloji şirketlerinin ekonomik gücü, yetersiz denetim kapasitesi, devletlerin çocuk hakları yorumlarına direnç göstermesi ve dijital politikaların çoğu zaman yalnızca “koruma” ekseninde ele alınması önemli sorunlar arasında gösteriliyor. Özellikle bazı hükümetlerin çocukların mahremiyet ve katılım haklarına mesafeli yaklaşması dikkat çekiyor.

Rapora göre çocuk haklarının dijital ortamda gerçekten hayata geçirilebilmesi için yalnızca yeni yasalar yeterli değil. Güçlü düzenleyici kurumlar, bağımsız denetim mekanizmaları, aktif sivil toplum, çocukların politika süreçlerine katılımı ve teknoloji şirketlerinin hesap verebilirliği birlikte gerekiyor.

Çalışmanın en önemli mesajlarından biri şu olabilir:
Dijital dünya artık çocukların hayatının ayrılmaz bir parçası. Bu nedenle mesele yalnızca çocukları çevrimiçi risklerden korumak değil; aynı zamanda onların haklarını dijital ortamda da tam anlamıyla tanımak ve güvence altına almak.

Bugün sosyal medya, yapay zekâ, veri toplama ve algoritmalar üzerine yürüyen tartışmaların merkezinde aslında çok temel bir soru yer alıyor:
Çocuklar dijital dünyada yalnızca korunacak bireyler mi, yoksa hak sahibi yurttaşlar mı?

Bu rapor, küresel düzeyde ikinci yaklaşımın giderek daha fazla güç kazandığını gösteriyor.